حاشيه نشيني در شهر مشهد
حاشيه نشيني در شهر مشهد
امروزه حدود 1300 ميليون نفر در شهرهاي جهان سه يم زندگي ميكنند كه بيشتر از مجموع جمعيت شهري اروپا , آمريكاي شمالي و ژاپن است . طي ده سال آينده اين رقم احتمالا" حدود 500 ميليون نفر افزايش خواهد يافت در حالي كه حكومتها و موسسات كمك كننده به بحث درباره استراتژيها ميپردازد به جمعيت شهرهايي از قبيل كراچي و بمبئي سالانه 300000 نفر افزايش مييابد شهر سائوپائولو سالانه 400000 نفر و حوزه كلانشهري مكزيكوسيتي سالانه بيش از 500000 نفر افزايش جمعيت دارند در اين دهه 1950 تركيب رشد سريع جمعيت كم درآمد و كمبود سرمايه گذاري دولت در ساختمان و نگهداري ابنيه موجود , شكلهاي شهري پديد آورده است كه بطور فزاينده اي به يكديگر شباهت دارند شهرهاي جهان سه يم در قاره هاي گوناگون از ويژگيهاي مشترك زيادي برخوردارند كه از جمله شدت زندگي خياباني و بهره برداري فشرده از فضا در بخشهاي مركزي و در بيشتر نواحي مسكوني من جمله حاشيه ها است .
بيشتر سكونتگاههاي غير قانوني بوسيله مردمي كه در آنها زندگي ميكنند ساخته شده اند همه آنها خاك آلود , پرتراكم و فاقد درخت , با جاده هايي فاقد پوشش آسفالت فاقد آب آشاميدني , فاضلاب و مراكز اوليه بهداشتي و حتي مدرسه هستند سكونتگاههايي كه ناظران خارجي احتمالا" آنها را زور آباد و زاغه نشين و حاشيه نشين ميخوانند به جمعيتي ميان يك تا دو سه يم ساكنان بيشتر شهرهاي جهان سه يم سرپناه و ماءوا ميدهند بسياري از شهرهاي جديد سه يم طبق هنجارها و مدهاي غربي برنامه ريزي شده و به موازات شهرهاي قديمي موجود كه تاريخ طولاني دارند ساخته شده اند آنها از فرهنگ و جامعه اي كه در آن بوجود آمده اند بهره كمي گرفته اند و اعتراف صريح به جدا كردن ثروتمندان و قدرتمندان از اكثريت فقير به عنوان هدف ايجاد اين شهرها اصول نخبه گرايانه اي را كه اين شهرها براساس آنها پديد آمده اند ناشي ميسازد نيازهاي مردم فقير چه در شهرهاي برنامه ريزي شده و چه بي برنامه و چه در شهرهاي جديد يا در طرحهاي گسترش شهرهاي قديمي تقريبا" هميشه ناديده گرفته شده است هر چند غالبا" مطرح ميشود كه سياستها و هزينهاي حكومت ها و موسسات كمك دهنده رنگ و بوي شهري دارند اما فقراي شهر بسيار كم از آنها بهره مند ميشوند اگر قرار باشد كه حكومتها شيوه هاي جديدي در پيش گيرند نيازهاي اساسي را ميتوان با هزينه نسبتا" پاييني تامين كرد آب آشاميدني , اقدامات بهداشتي , فاضلاب و جمع آوري زباله , پوشش خيابانها, سيستمهاي مراقبتهاي بهداشتي و نظاير آنها را در صورتي كه از دانش , مهارتها و منابع محلي استفاده شود و سازمانهاي شهرداري در مشاركت با گروههاي كم درآمد و تشكيلات محلات اين گروهها به كار بپردازد با هزينه كمي قابل تامين است .
توزيع جغرافيايي حاشيه نشيني و زاغه نشيني در مشهد
اين توزيع به قرار زير است :
1- ضلع شمالي شهر مشهد شامل حاشيه نشينان و زاغه نشينان منطقه كارخانه قندآبكوه , نخودك , حاشيه شرقي و شمالي باغ خواجه ربيع ( منطقه 13 مشهد )
2- كمربند شمال شرقي , شرق و جنوب شرقي مشهد شامل حاشيه نشينان و زاغه نشينان دروي , سيس آباد , همت آباد , گود حاجي تقي , التيمور , قلعه چرخ و فلك , پنج تن , رده , نيزه , گلشهر , روح آباد , قلعه مستضعفين , گلشور و مهرآباد , گود حاجي فخار , حسين آباد كرمانيها , قلعه خدربيك , قلعه ساختمان , شتر گلو و قلعه خيابان , محمد آباد , حواشي كشتارگاه , دهشهر طرق , خيابان نوش , گل ختمي , كوي كارگران , شهرك شهيد بهشتي وغيره .
3- ظلع جنوبي مشهد شامل شهرك بهارستان , كوي سيدي و حاشيه جاده سنتو , مفت آباد , حاشيه شرقي ميدان تلويزيون , نه دره و غيره .
حاشيه نشيني در مشهد در گذشته و حال يك تفاوت عمده دارد و آن اينكه در گذشته كه وسايل اياب و ذهاب به ميزان كافي نبوده و ثروتمندان در مركز شهر و فقرا در حاشيه آن سكني ميگزيدند ولي با بهبود وضع اياب و ذهاب به تدريج برخي از ثروتمندان مركز شهر به حاشيه شهر رفته و حاشيه رفاه را بوجود آوردند بطور مثال بايد حاشيه كوهسنگي و احمد آباد را نام برد .
طبقه بندي حاشيه ها براساس بافت كالبدي
1- حاشيه ها با بافت زاغه اي :
اين نوع حاشيه ها در برگيرنده مساكن بسيار ناهنجار همچون حلبي , گرگين , كپر و غيره مي باشند كه شهر مشهد فاقد اين گونه حاشيه هاست .
2- حاشيه ها با بافت آلونكي :
اين نوع حاشيه ها شامل مساكن نيمه متعارف و محدوديت دار ميباشند مانند خانه هايي با تراكم بالا وامكانات ناچيز . بخشي از حاشيه نشيني در شهر مشهد عمدتا" از اين نوع مي باشند .
3- حاشيه نشيني با بافت روستايي :
اين نوع حاشيه ا درست برروي مراكز روستايي حاشيه شهر شكل گرفته اند و اعضاء آن عمدتا" عبارتند از روستائيان و جمعيت مهاجر به آن روستا .
بافت و الگوي ساخت مسكن در اين نوع حاشيه ها تابع بافت و الگوي مسكن آن روستا مضاف بربرخي نوآوريهاي شهري ميباشد . بخشي از حاشيه هاي شهر مشهد از اين نوع ميباشند .
4- حاشيه با بافت چادر :
اين نوع حاشيه نشينيها بيشتر همان ايلات و عشايري هستند كه در روند جذب و تحليل در جامعه يكجا نشين شهري در اطرف شهر مغروض گرد آمده و بتدريج چادرنشيني را رها ميكنند .
5- حاشيه ها با بافت مركب :
حاشيه هايي هستند كه از چندين نوع بافت كالبدي فوق الذكر تكوين يافته باشند .
طبقه بندي حاشيه ها براساس شاخص جمعيتي
1- حاشيه ها با جمعيت همگن يا متجانس :
اين حاشيه ها داراي يك ريشه جمعيتي واحد بوده و اعضاي آن عمدتا" از يك نقطه به آنجا مهاجرت كرده اند .
2- حاشيه ها با جمعيت ناهمگن يا نامتجانس :
اين حاشيه ها از نظر جمعيتي داراي ريشه هاي مختلف بوده و در واقع موزائيكي از اقوام گوناگون به شمار ميروند و حاصل مهاجرت حاشيه نشينان از نقاط مختلف جغرافيايي ميباشند .
3- حاشيه نشينان مجرد :
اينگونه حاشيه ها انباشته از مردان مجرديست كه از نقاط ديگر براي كسب درآمد به شهرآمده و براي زيستن حاشيه شهر را انتخاب ميكنند .
اين افراد پس از وصول به هدف خويش , به مكان قبلي خود بازگشته و جاي خود را به تازه واردان ديگر ميدهند .
طبقه بندي حاشيه ها براساس روحيه ساكنين خود
1- حاشيه ها با مردم اميدوار كه ساكنان آن به بهتر شدن شرايط اقتصادي خود و ترك حاشيه ها و اقامت در جايي مناسبتر و يا بهبود وضع حاشيه ها اميدوار بوده و دراين راستا از هرگونه تلاش مضاعفي روي گردان نميباشند .
2- حاشيه ها با مردم نااميد كه با زندگي واقامت طولاني در حاشيه ها خوگرفته اند . اينگونه افراد هيچگونه اميدي به بهبودي مكان زَيستي خود و يا هيچگونه فعاليتي جهت فرار از حاشيه ها ندارند.
